Μινιόν: Μοναξιά μιας άλλης δεκαετίας

– Τάσεις για κλάμα. Χωρίς αιτία.

Η παράσταση Μινιόν, σε σκηνοθεσία της Μαρίας Πανουργιά, βασίζεται στο ημερολόγιο ενός άγνωστου άντρα, το οποίο βρέθηκε στα σκουπίδια και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Πλανόδιον το 1997. Η παράσταση αποτελεί τον ημερολογιακό μονόλογο ενός μοναχικού άντρα κατά τη διάρκεια των γιορτών από το Δεκέμβρη του 1980 μέχρι τον Ιανουάριο του 1981.
Ο ήρωας της ιστορίας (τον υποδύεται εξαιρετικά ο Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης) απλώνει τον προφορικό αυτό μήνα μπροστά στους θεατές. Σπαράγματα από τραγούδια, κοινοτοπίες, καθημερινά περιστατικά, λίγα όνειρα, λίγες πρωινές δουλειές, μια λολίτα σε κάποιο απέναντι κτίριο, το φάσμα του πατέρα να πλανάται πίσω από τις καταγραφές, περιστατικά ενωμένα σε παράταξη, που φτιάχνουν μια μοναξιά, διατυπωμένα με την ειλικρίνεια του ντοκουμέντου, την αμηχανία του πραγματικού βιώματος, το μη εξαιρετικό της κάθε μέρας που προσπαθεί να σχηματίσει μια φωνή. Μπροστά στον εξομολογητικό τρόπο του ημερολογίου όπου το υποκείμενο και το αντικείμενο ταυτίζονται, στήνεται το λαθραίο βλέμμα των θεατών, αυτό που θα ενώσει τα σπαράγματα ώστε να δώσει μορφή στον ασχημάτιστο άγνωστο που προσπαθεί να αρθρώσει τον εαυτό μπροστά μας.
Τριάντα χρόνια μετά,  ακούμε για τον Αντρέα, τον Κίσινγκερ, τον Αναστόπουλο, το νέφος, το Μινιόν ως σημεία μιας περασμένης καθημερινότητας. Γιατί αυτό που διαχωρίζει την παράσταση Μινιόν (κάτι που φαίνεται ήδη από την αναφορά του τίτλου) από κάθε άλλο μοναχικό μονόλογο (το μοναχικότερο άλλωστε απ όλα τα θεατρικά είδη) είναι ο χρονικός της προσδιορισμός. Τη δεκαετία του ’80 η μοναξιά περιγράφηκε με νέα χαρακτηριστικά. Απέναντι σε έναν καταναλωτισμό που μόλις έπαιρνε μορφή, μια ευδαιμονία που μόλις άρχιζε να ψελλίζει τις πρώτες λάιφσταϊλ επιλογές της, μέσα στο στοίβαγμα στις πολυκατοικίες, μπροστά σε μια προσδοκία αλλαγής μέσα στη χλιαρή σούπα του ΠΑΣΟΚ. Μια νέα μελαγχολία και ένας νέος τρόπος να σκυθρωπιάζεις που θυμίζει σε πολλά το σήμερα. Το σύμβολο του Μινιόν –του πολυκαταστήματος με τις φανταχτερές γιορτινές βιτρίνες, το οποίο κάηκε στις 19 Δεκεμβρίου του 1980 μαζί με το κατάστημα Κατράντζος Σπορ ύστερα από εμπρησμό από την πρωτοεμφανιζόμενη τρομοκρατική οργάνωση “Επαναστατική Οργάνωση Οκτώβρης ’80”-, γίνεται το σταυροδρόμι δύο μοναξιών. Της συγκεκριμένης εποχής και της μόνιμης μοναξιάς των γιορτών. Ο εμπρησμός και η καταστροφή μοιάζουν με μεταφορικό ξέσπασμα της ιδιωτικής θλίψης, καταγραφή της αγανάκτησης σε μεγάλη κλίμακα. Προσωπικά πιστεύω πως το στοιχείο του συγκεκριμένου χρόνου θα μπορούσε να τονιστεί ακόμα περισσότερο υπογραμμίζοντας έτσι την καταγωγή όλων εκείνων των στοιχείων που μοιάζουν κοντινά στο σήμερα.
Δίπλα στον άντρα του μονολόγου εμφανίζονται 4 γυναίκες, λίγο ως προεκτάσεις και ρόλοι της μόνωσής του,  λίγο ως εκτελεστές ενός θεατρικού φόντου, άλλοτε στέκουν στο βάθος, άλλοτε συνομιλούν ως ενσαρκώσεις πόθων και επιθυμιών, σαν ένας χορός που περιγράφει με την παρουσία του την απουσία του Άλλου. Ο μη ξεκάθαρος όμως λειτουργικός του ρόλος, πιστεύουμε συχνά αδυνατίζει την ένταση της μόνωσης, αφού δεν δικαιολογείται σε κάθε στιγμή του έργου.
Μικρή παρένθεση πριν το τέλος: ο μονόλογος του μοναχικού ανθρώπου, παρουσιάζεται σε ένα χώρο με φόντο σκηνής (ακριβώς απέναντι από το κοινό) τη διαμπερή τζαμαρία του θεάτρου. Έτσι, η εξομολόγηση, απλώνεται μπροστά μας, ενώ στο βάθος περνούν περαστικοί κοιτώντας άλλοτε ξαφνιασμένα και άλλοτε αδιάφορα, δημιουργώντας μια αντίθεση μέσα από το τυχαίο. Ο χώρος μοιάζει σαν μια διαμπερής πληγή της ιδιωτικότητας, μια πληγή που στάζει δημόσιο. Λίγο σαν ειρωνεία και λίγο σαν παρηγοριά.

(στο μπλογκ του Unfollow. Στήλη Αντίσκηνο)

 

Πρόσφατο παρελθόν, ραμμένο στη φόδρα των πραγμάτων

Η γενιά του ’70 μας αφηγείται την άλλη μεταπολίτευση

Την πε­ρα­σμέ­νη Πα­ρα­σκευή έ­τυ­χε να α­νη­φο­ρή­σω την ο­δό Σί­να. Στο Γαλ­λι­κό Ινστι­τού­το θα πα­ρου­σια­ζό­ταν η δί­γλωσ­ση αν­θο­λο­γία «Οι Ιθά­κες τι ση­μαί­νουν - 20 σύγ­χρο­νοι Έλλη­νες ποιη­τές - Ce que signifient les Ithaques - 20 poètes grecs contemporains», σε ε­πι­λο­γή και με­τά­φρα­ση της Μα­ρι­λόρ Κουλ­μέν Κου­τσαύ­τη. Μα η Σί­να εί­ναι μα­κράν η πιο ύ­που­λη α­νη­φό­ρα στην Αθή­να, στέ­κει ε­κεί πα­ρι­στά­νο­ντας τον ευ­κο­λο­διά­βα­το δρό­μο, σου ψι­θυ­ρί­ζει: Συ­νέ­χι­σε να περ­πα­τάς μι­κρέ μου, δεν εί­μαι καν α­νη­φό­ρα. Και κά­που ε­κεί τα νεύ­ρα σου σπά­νε, στα­μα­τάς στο πε­ρί­πτε­ρο ι­δρω­μέ­νος, στη Δι­δό­του λί­γο πριν την κο­ρυ­φή, χα­ζεύεις τους τίτ­λους των ε­φη­με­ρί­δων, ί­σως να στρί­ψεις κι έ­να τσι­γά­ρο. Οι τίτ­λοι εύ­γλωτ­τοι μες στην κοι­νο­το­πία τους. Νέες α­πο­κα­λύ­ψεις για το σκάν­δα­λο του Τα­χυ­δρο­μι­κού Τα­μιευ­τη­ρίου, για την ε­ρω­τι­κή ζωή του Ολά­ντ, ο Προ­βό­που­λος, οι Ελλη­νί­δες πρώ­τες πα­γκο­σμίως στο κά­πνι­σμα και ο Κρι­στιά­νο Ρο­νάλ­ντο α­γκα­λιά με τη χρυ­σή του μπά­λα. Στρέμ­μα­τα νε­κρής γλώσ­σας, μια θά­λασ­σα με­λά­νι να πνί­γου­με τα σω­σί­βιά μας. Γύ­ρω σου η κα­θη­με­ρι­νή ροή του κέ­ντρου. Ανέ­πα­φη και ταυ­τό­χρο­να πλη­γω­μέ­νη. Μα ή­δη φτά­νεις στην εί­σο­δο του Ινστι­τού­του ό­που σε ε­πι­σκέ­πτε­ται έ­νας α­νι­χνευ­τής με­τάλ­λων [Διά­βο­λε σκέ­φτο­μαι, οι ποιη­τές στα­μά­τη­σαν να ο­πλο­φο­ρούν ή­δη α­πό τον θά­να­το του Κα­ρυω­τά­κη]. Και κά­που ε­κεί, α­νά­με­σα στις α­παγ­γε­λίες και τους ποιη­τές, τις ευ­χα­ρι­στίες, τις α­φιε­ρώ­σεις και τις συ­γκι­νή­σεις, ό­λα αρ­χί­ζουν να μπερ­δεύο­νται: ποιή­μα­τα και τίτ­λοι ε­φη­με­ρί­δων, γε­νιές και ε­πο­χές, το πα­ρόν και οι λέ­ξεις του. Η κρί­ση, η με­τα­πο­λί­τευ­ση, το χθες και η σιω­πή του.

Μια σύ­νο­ψη του μι­κρού και του με­γά­λου

Η δί­γλωσ­ση αν­θο­λο­γία πε­ρι­λαμ­βά­νει 20 έλ­λη­νες ποιη­τές. Ξε­κι­νώ­ντας α­πό τον γη­ραιό­τε­ρο Τί­το Πα­τρί­κιο (γεν. 1928) φτά­νο­ντας μέ­χρι τον Θα­νά­ση Τρια­ρί­δη (γεν. 1970), το σώ­μα της κα­λύ­πτε­ται σε με­γά­λο βαθ­μό α­πό ποιη­τές της γε­νιάς του ’70 και άλ­λους λί­γο πριν και λί­γο με­τά. Η έκ­δο­ση του δί­γλωσ­σου πο­νή­μα­τος συ­μπί­πτει χρο­νο­λο­γι­κά με την έκ­δο­ση του 4ου τό­μου της Ανθο­λο­γίας της ελ­λη­νι­κής ποίη­σης (20ός αιώ­νας) σε αν­θο­λό­γη­ση και ε­πι­μέ­λεια του Κώ­στα Γ. Πα­πα­γεωρ­γίου και του Βαγ­γέ­λη Χατ­ζη­βα­σι­λείου α­πό τις εκ­δό­σεις Κό­τι­νος. Η αν­θο­λο­γία αυ­τή κα­λύ­πτει την πε­ρίο­δο 1970-2000. Τα δύο βι­βλία πε­ρί­που συ­μπί­πτουν χρο­νο­λο­γι­κά. Ταυ­τό­χρο­να, τον τε­λευ­ταίο και­ρό συ­να­ντού­με ό­λο και πιο συ­χνά την έκ­δο­ση Απά­ντων ποιη­τών που το­πο­θε­τού­νται στη γε­νιά αυ­τή, με πιο πρό­σφα­τες αυ­τές του Γιάν­νη Κο­ντού (εκ­δό­σεις Τό­πος) και του Μι­χά­λη Γκα­νά (εκ­δό­σεις Με­λά­νι). Ας στα­θού­με, λοι­πόν, σε μια α­φή­γη­ση που ξε­κι­νά λί­γο πριν, λί­γο με­τά τη γε­νιά του 70, ό­χι γε­νε­α­λο­γώ­ντας, αλ­λά α­κού­γο­ντας έ­να σύ­νο­λο φω­νών, που συ­να­ντή­θη­καν χρο­νο­λο­γι­κά.
Σή­με­ρα που ξαφ­νια­σμέ­νοι προ­σπα­θού­με να α­φη­γη­θού­με το πώς φτά­σα­με ως ε­δώ, αν κά­τι χρεια­ζό­μα­στε εί­ναι οι διη­γή­σεις. Διη­γή­σεις πα­ράλ­λη­λες με την κυ­ρίαρ­χη κοι­νο­το­πία των γε­γο­νό­των. Ας μι­λή­σου­με για τα χρό­νια της με­τα­πο­λί­τευ­σης, ό­χι ό­μως για τη δρά­ση στο προ­σκή­νιο, αλ­λά για τα πί­σω υ­λι­κά. Τα στοι­χεία που συ­γκρο­τούν το φαί­νε­σθαι της σκη­νής. Τις τρο­χα­λίες, τα σκοι­νιά, τις κε­νές ε­πι­φά­νειες, τους α­πο­θη­κευ­τι­κούς χώ­ρους που οι δε­κα­ε­τίες στοι­βά­ξαν τη φω­νή τους. Όλο αυ­τό το βίω­μα που ρά­φτη­κε στη φό­δρα των πραγ­μά­των. Το ι­διω­τι­κό που στον πολ­λα­πλα­σια­σμό της ταύ­τι­σης συ­νά­ντη­σε το δη­μό­σιο. Το προ­σω­πι­κό που σκαμ­μέ­νο α­πό τις τό­σες α­να­γνώ­σεις μοί­ρα­σε σε άλ­λα πρό­σω­πα τα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά του. Για τη σύ­νο­ψη του μι­κρού και του με­γά­λου μέ­σα α­πό μια πο­λυά­ριθ­μη φω­νή.
Για το πέ­ρα­σμα α­πό την άρ­νη­ση και την αμ­φι­σβή­τη­ση στην τραυ­μα­τι­κή γλώσ­σα. Για τον ποιη­τή που μα­ζί με τον Κω­στή Πα­λα­μά κα­τού­ρη­σε ό­λα τα α­γάλ­μα­τα της Αθή­νας (ε­κτός α­πό του Ρή­γα), που ψά­χνο­ντας την τουα­λέ­τα βρέ­θη­κε στο κλου­βί με τα λιο­ντά­ρια, που σαν σφαί­ρα σαν εί­δη­ση, έρ­χε­ται κα­θέ­τως, που μί­λη­σε για το σόι της πί­σω α­πό την κουρ­τί­να του ο­νεί­ρου και της παι­δι­κής η­λι­κίας, που θρή­νη­σε τον πα­τέ­ρα του μ’ έ­να παι­δι­κό τρα­γού­δι, που βρή­κε ά­θλιο και­ρό στη φο­βε­ρή πα­τρί­δα του. Που ε­ξα­κο­λου­θεί μέ­χρι και σή­με­ρα να μι­λά στον κύ­ριο Ίβο πά­ντο­τε στον πλη­θυ­ντι­κό. Που α­ντί για α­στέ­ρι, μια ου­λή έ­λα­μπε πά­νω α­πό τη γέν­νη­σή της.

Και ε­νώ οι πα­ρεν­θέ­σεις κλει­δώ­νουν, οι συ­νειρ­μοί στε­ρεύουν και σύ γυρ­νάς πί­σω στο πα­ρόν της εκ­δή­λω­σης. Δε­κα­τρείς ποιη­τές δια­βά­ζουν ποιή­μα­τά τους. Αντώ­νης Φω­στιέ­ρης, Κα­τε­ρί­να Αγγε­λά­κη-Ρου­κ, Γιάν­νης Κο­ντός, Ντί­νος Σιώ­της, Αθη­νά Πα­πα­δά­κη, Κώ­στας Πα­πα­γεωρ­γίου, Γιώρ­γος Χρο­νάς, Γιώρ­γος Μαρ­κό­που­λος, Γιώρ­γος Χου­λιά­ρας, Ανα­στά­σης Βι­στω­νί­της, Δή­μη­τρα Χρι­στο­δού­λου, Θα­νά­σης Χατ­ζό­που­λος, Θα­νά­σης Τρια­ρί­δης. «Διά­βα­σα τις λέ­ξεις σαν ι­δε­ο­γράμ­μα­τα και προ­σπά­θη­σα να βρω τα α­ντί­στοι­χα στα γαλ­λι­κά», σχο­λά­ζει η με­τα­φρά­στρια. Και στην πιο συ­γκι­νη­τι­κή στιγ­μή της βρα­διάς ο Γιώρ­γος Μαρ­κό­που­λος δια­βά­ζει το ποίη­μα του ε­κλι­πό­ντος Γιάν­νη Βαρ­βέ­ρη. Να ε­πι­σκε­πτό­μα­στε τους ε­πι­ζώ­ντες ποιη­τές.

Να ε­πι­σκε­πτό­μα­στε τους ε­πι­ζώ­ντες
ποιη­τές

Να επισκεπτόμαστε
τους επιζώντες ποιητές
αν μάλιστα τυχαίνει να μένουμε στην ίδια πόλη
να τους βλέπουμε πού και πού
γιατί εκεί που ζούμε ήσυχοι
βέβαιοι πως ζούνε κι αυτοί -ξεχασμένοι έστω-
εκεί έρχεται το μαντάτο τους.

Οι καλοί ποιητές μάς φεύγουνε μια μέρα
όχι γιατί πεθαίνουνε
από έμφραγμα ή από καρκίνο
αλλά γιατί φυτρώνουνε στα βλέφαρά τους
λουλούδια τρομερά.

Ανοίγουνε κιτάπια στην αρχή
πάνε μετά στον οφθαλμίατρο
ρωτάνε κηπουρούς βοτανολόγους
η επιστήμη σηκώνει τα χέρια ψηλά
λόγια φοβισμένα κι αόριστα
οι περαστικοί κι οι γείτονες σταυροκοπιούνται.

Έτσι σιγά σιγά οι ποιητές μαζεύονται
αποτραβιούνται σπίτι τους
ακούγοντας δίσκους παλιούς
γράφοντας λίγο
όλο και πιο λίγο
πράγματα μέτρια.

Στο μεταξύ μες στην κλεισούρα
τα τρομερά λουλούδια αρχίζουν να ξεραίνονται
και να κρεμάνε
κι οι ποιητές δε βγαίνουν πια
μήτε για τα τσιγάρα τους στο διπλανό περίπτερο.
Μόνο σκεβρώνουνε κοντά στο τζάκι
ζητώντας την απόκριση από τη φωτιά
που πάντα ξεπετάει στο τέλος μια της σπίθα
κι αυτή γαντζώνεται
στα ξεραμένα φύλλα πρώτα
ύστερα στα ξερά κλαριά
σ’ όλο το σώμα
και τότε λάμπει το σπίτι
λάμπει ο τόπος
για μια μόνο στιγμή

κι αποτεφρώνονται.

Γιάννης Βαρβέρης

(στην εφημερίδα Εποχή)

Τρώγοντας τα μπιζέλια του Βόυτσεκ

_ Μαρία. Είναι ώρα. Πάμε.

Η ζωή παρατηρεί τον Βόυτσεκ σαν ζώο ευθυτενές και τρομαγμένο, σαν ελάχιστη ύπαρξη εγκλωβισμένη στο χείλος των πραγμάτων. Ξένος στο σώμα του, ο Βόυτσεκ τρέχει τον πυρετό του, σε μια ευθεία από τη βλακεία στην τρέλα, από το εξευτελισμό στο ξέσπασμα.

Ο Βόυτσεκ του Γκέοργκ Μπύχνερ άρχισε να γράφεται το 1836 και διακόπηκε ξαφνικά ένα χρόνο αργότερα, με το θάνατο του συγγραφέα στην ηλικία των 23 ετών. Περιγράφεται ως ένα έργο που εμπεριέχει πυρηνικά θεματικές και μοτίβα που θα εμφανιστούν πολύ αργότερα, ως ένα θέατρο που εμπεριέχει το θέατρο του μέλλοντός του.

Ξεκινώντας από το νατουραλισμό και τον εξπρεσιονισμό, περνώντας στο θέατρο του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας: η ταξική διάσταση των ανθρώπινων σχέσεων στο επίπεδο του καθημερινού, η καταπίεση, η εγγραφή της εξουσίας στο σωματικό και το βιολογικό πεδίο, το παράλογο, ακόμα και η –τυχαία– αποσπασματικότητα του κειμένου καθιστούν τον Βόυτσεκ ένα έργο καταδικασμένο να μη γερνά. Προκύπτει λοιπόν ως κοινότοπη παγίδα το ενδεχόμενο μιας πρόχειρης και επιφανειακής επικαιροποίησης των κατευθύνσεων και των επιφανειών του, ένα τετριμμένο τώρα θα ήταν αρκετό για να το αφοπλίσει.

Η παράσταση της ομάδας Σημείο Μηδέν καταφέρνει τον Βόυτσεκ ακριβώς γιατί κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση. Το έργο παρουσιάζεται σε μια επίκαιρη αχρονία, τέτοια ώστε να μιλά για το παρόν σέρνοντας πίσω του παρελθόν και μέλλον.

Οι τέσσερις ηθοποιοί ενσαρκώνουν το κυρίαρχο χαρακτηριστικό του ρόλου τους, από την αρχή μέχρι το τέλος της παράστασης, εμπεριέχουν την εξέλιξη και την πλοκή του έργου με την είσοδό τους. Το αποτέλεσμα μοιάζει συντελεσμένο, το μαχαίρι κρέμεται πάνω από τη σκηνή ήδη στο πρώτο βλέμμα. Σε μια ξύλινη ευθεία, με τους θεατές δεξιά και αριστερά, απλώνεται η ελάχιστη γεωγραφία του στρατιώτη Βόυτσεκ. Σε μια στεγνή από φως τελετουργία, οι ηθοποιοί υποδύονται τη χειρονομία που τους συγκροτεί. Τον αισθησιασμό του σώματος, το γέλιο της λοιδορίας, το δάκτυλο της διαταγής, το ολάνοιχτο μάτι της τρέλας. Ο άλλοτε κόσμος του έργου μεταμορφώνεται σε ιδιωτικό κόσμο του πρωταγωνιστή, γεμάτος αιχμές, γεμάτος απειλές. Εγκλωβισμένος ανάμεσα σε σώματα, ο Βόυτσεκ πέφτει και πέφτει,  τσακίζεται στην κάθε του διάσταση, την ερωτική, τη βιολογική, την κοινωνική και την ταξική. Φτάνει μονίμως στο όριο να ζητήσει, να χτυπήσει να διεκδικήσει, αδυνατεί να εξεγερθεί και τελικά ξεσπά. Και ξεσπά απέναντι στον πιο αδύναμο και απέναντι στον εαυτό του, και το γεγονός ότι δεν αντιπαρατίθεται δεν σταματά την πτώση του, αλλά τη συνεχίζει και την κορυφώνει.

Ο Βόυτσεκ είναι ο απατημένος σύντροφος και ο ενταφιασμένος στρατιώτης, ο στόχος της λοιδορίας και η αστοχία της λογικής, το υποκείμενο της τρέλας και το αντικείμενο μιας βιοπολιτικής που τον ταΐζει καθημερινά με μπιζέλια για λίγα κέρματα, πείραμα σε ένα εργαστήριο καταπίεσης. Ο Ξένος, ο χωρίς, ο Άλλος.

Η ανάγνωση του Βόυτσεκ από την ομάδα Σημείο Μηδέν, γίνεται ερώτηση για τον καταπιεσμένο, με όση διαχρονικότητα και όση επικαιρότητα μπορεί να κουβαλά αυτή η στάση.

(στην ιστοσελίδα του περιοδικού Unfollow)

Οι γεωμετρίες του λόγου

‘’… ναι ή όχι/αν μ’ αγαπούσε λίγο/αν ο Πιμ μ’ αγαπούσε λίγο/ ναι ή όχι/ αν εγώ τον αγαπούσα λίγο/ στο σκοτάδι στη λάσπη/ εις πείσμα όλων/ λίγη τρυφερότητα/  βρίσκεις κάποιον επιτέλους/ κάποιος σε βρίσκει επιτέλους/ ζείτε μαζί κολλημένοι/ αγαπάτε ο ένας τον άλλο/ λίγη αγάπη/ λίγη/ χωρίς να αγαπιέστε/ αγαπιέστε λίγο/ χωρίς να αγαπάτε/ απαντήστε σ’ αυτό/ αφήστε το αόριστο/ αφήστε το σκοτεινό ‘’’

Σάμουελ Μπέκετ, Πως είναι

Ο σκηνικός χώρος, ανοιχτός στην πλήρη του έκταση, μας καλωσορίζει ήδη από την πρώτη επαφή σε μια αρένα ανθρώπινων σχέσεων. Όλοι οι ηθοποιοί παρόντες από την αρχή στην σχεδόν γυμνή σκηνή. Ο συγγραφέας τοποθετεί στις γωνίες του τετραγώνου τέσσερις ερωτικές ιστορίες: μια ιστορία υποδούλωσης, μια ιστορία ιδιοκτησίας, μια ιστορία υποκρισίας, μια ιστορία προδοσίας. Και στις γραμμές ανάμεσα, τους συμβιβασμούς, τις σχέσεις εξουσίας, τις ματαιώσεις, τους ανταγωνισμούς και τους εξευτελισμούς ζευγαριών και μονάδων.

Στον Κυκλισμό του τετραγώνου του Δ. Δημητριάδη, η πράξη, η πλοκή και οι χαρακτήρες βρίσκονται εντοιχισμένοι στη γλώσσα. Η παράσταση καλείται να τοιχογραφήσει τη γλώσσα αυτή, να απλώσει την πυκνότητα των λεκτικών ανταλλαγών, των μονολόγων των διαλόγων, των σιωπών. Το κείμενο μετατρέπεται σε συλλογική ανάγνωση από τα σώματα των ηθοποιών.

Στο πρώτο –άτυπο- μέρος της παράστασης ο λόγος εκφέρεται στα όρια του τηλεοπτικού στυλιζαρίσματος. Οι ηθοποιοί περιγράφουν και ανταλλάσουν μια ομιλία στα όρια της σαπουνόπερας. Οι λέξεις υπάρχουν ελεύθερες από το πλαίσιο και το κείμενο αποκτά την ευκρίνεια του υποτίτλου, χωρίς εξάρσεις και κορυφώσεις, σαν ένα ελαφρύ κυμάτισμα κατά μήκος μιας ευθείας γραμμής. Οι ηθοποιοί που δεν μετέχουν στις εκάστοτε σκηνικές δράσεις υπάρχουν στην σκηνή ως θεατές. Έτσι δημιουργείται μια γέφυρα ταύτισης με το κοινό (κάτι που αποκλείει ο στυλιζαρισμένος λόγος). Οι ιστορίες μοιάζουν κοινότοπες αν και ξεχωριστές, όμοιες με τις ιστορίες του καθενός, όμοιες με τη βουβή αφήγηση των εμπειριών του κοινού.

Και απότομα περνούμε στο δεύτερο μέρος. Στο σημείο αυτό τα σκηνικά περιστατικά επαναλαμβάνονται από την αρχή ανεπαίσθητα παραλλαγμένα. Όμως ο λόγος ενσαρκώνεται, η εκφορά επιταχύνεται, οι περιπτώσεις εξατομικεύονται, παίρνουν παλμό, νατουραλιστική ωμότητα, γίνονται συγκεκριμένες. Αποκτούν θεατρική αυτοτέλεια και δραματική ουσία. Στην κορύφωση του λόγου η ένταση του θορύβου φτάνει στα σύνορα της σιωπής. Η αφήγηση θα ξεκινήσει ξανά και πάλι από την αρχή, αυτή τη φορά διαμελισμένη.

Ο λόγος σπάει, οι μετατοπίσεις σε σχέση με την αρχική ιστορία γίνονται μεγαλύτερες, η γλώσσα γίνεται ελλειπτική. Η επανάληψη τοποθετείται στο κέντρο της παράστασης. Στο σημείο όμως αυτό αλλάζει σχήμα. Από τον κύκλο περούμε στην σπείρα. Ο λόγος πολλαπλασιάζει τον εαυτό του ενώ ταυτόχρονα τον παραλλάσει. Μένει ταυτόχρονα σταθερός και εν κινήσει. Μέσα από την επανάληψη, η λέξη αρχικά υπογραμμίζεται, προσθέτει στο βάρος της και η θεατρικότητα φλερτάρει με το τελετουργικό στοιχείο. Σταδιακά και παράλληλα αδειάζει από νόημα, με τις φράσεις να κόβονται στη μέση, να επιταχύνονται να αλλάζουν φορείς. Οι γωνίες του τετραγώνου λειαίνονται, οι νησίδες πλησιάζουν τεκτονικά, τα πρόσωπα των διαφορετικών ιστοριών αλληλεπιδρούν και συνδιαλέγονται, οι σχέσεις εξουσίας ανακατατάσσονται, οι ρόλοι αλλάζουν, οι καταλήξεις των ιστοριών μεταβάλλονται μέσα σε έναν θεατρικό κυκεώνα μεταμόρφωσης. Στο τέλος της παράστασης έχουμε φτάσει στον κύκλο, οι τέσσερις επιμέρους ερωτικές αφηγήσεις, έχουν μεταμορφωθεί σε αφήγηση της ερωτικής εμπειρίας.

 Είναι σπάνιες ή ελάχιστες οι φορές που ένα θεατρικό εγχείρημα καταφέρνει να ευτυχήσει υποκριτικά σε τέτοιο απόλυτο βαθμό. Τόσο σε ατομικό βαθμό όσο και σε βαθμό σύνθεσης, οι ηθοποιοί (Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, Γιώργος Γάλλος, Αλεξία Καλτσίκη, Μαρία Κεχαγιόγλου, Γιάννης Κλίνης, Περικλής Μουστάκης, Άρης Μπαλής, Γιάννος Περλέγκας, Όμηρος Πουλάκης, Μαρία Πρωτόπαππα και Χρήστος Στέργιογλου) καταφέρνουν να συγκροτήσουν τη χειρονομία μιας εμπειρίας. Είναι πολλά αυτά που γράφτηκαν και ακόμα περισσότερα αυτά που ειπώθηκαν για την παράσταση.  Άσχετα με τις επί μέρους ενστάσεις ή τις επί μέρους κρίσεις, η συγκροτημένη σκηνοθετική πρόταση αποτελεί τομή για την παραστασιογραφία του Δημήτρη Δημητριάδη στην Ελλάδα. Και άσχετα με το οτιδήποτε ο ‘’Κυκλισμός του τετραγώνου’’ αποτέλεσε ένα θεατρικό γεγονός.

(στο τεύχος 23 του Unfollow)

    

ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ: Η κιβωτός της άλλης αφήγησης

“Η Ελλάδα πεθαίνει, τουλάχιστον ας πεθάνει γρήγορα, γιατί η αγωνία κρατάει πολύ και κάνει πολύ θόρυβο.”
Ο Θανάσης Βέγγος στο Βλέμμα του Οδυσσέα



Στις 24 του Γε­νά­ρη, συ­μπλη­ρώ­νο­νται δύο χρό­νια α­πό το θά­να­το του Θό­δω­ρου Αγγε­λό­που­λου. Το έρ­γο του μέ­νει στα­θε­ρό μέ­σα στο χρό­νο, κου­βα­λώ­ντας κρί­σεις, βρα­βεία, α­ντιρ­ρή­σεις α­πό το 1970 της Ανα­πα­ρά­στα­σης, μέ­χρι και το σή­με­ρα της α­πο­τί­μη­σης. Ενώ, ό­μως, η η­με­ρο­μη­νία του Γε­νά­ρη το­πο­θε­τεί με τον πιο α­πό­λυ­το τρό­πο το τέ­λος στην ε­ξέ­λι­ξη ε­νός έρ­γου που διήρ­κε­σε 13 ται­νίες, αυ­τό που συ­νε­χί­ζει α­μείω­το εί­ναι η με­τάλ­λα­ξη του έρ­γου αυ­τού μέ­σα στο χρό­νο, οι νέες ση­μα­σίες και τα φορ­τία που κου­βα­λά για ε­μάς στο πα­ρόν, το άλ­λο βλέμ­μα που έρ­χε­ται να δια­μορ­φώ­σει το βλέμ­μα μας.
Από τις 23 έως τις 29 Γε­νά­ρη, η Ται­νιο­θή­κη ορ­γα­νώ­νει έ­να α­φιέ­ρω­μα στο έρ­γο του έλ­λη­να δη­μιουρ­γού, προ­βάλ­λο­ντας το σύ­νο­λο των ται­νιών του μα­ζί με α­νοι­χτές συ­ζη­τή­σεις, πα­ρου­σιά­σεις και ερ­μη­νείες. Εί­ναι προ­φα­νές ή­δη α­πό τον τίτ­λο της εκ­δή­λω­σης («Ο Θό­δω­ρος Αγγε­λό­που­λος με τα μά­τια των νέων») πως δεν βρι­σκό­μα­στε μπρο­στά σε άλ­λον έ­να φό­ρο τι­μής στο έρ­γο του Αγγε­λό­που­λου, σε άλ­λη μια σι­νε­φίλ ρε­τρο­σπε­κτί­βα, αλ­λά σε μια προ­σπά­θεια ψη­λά­φη­σης ε­νός νέ­ου α­πο­τυ­πώ­μα­τος.

Η άλ­λη α­φή­γη­ση

Ένα σύ­ντο­μο κεί­με­νο δεν μπο­ρεί να έ­χει την α­ξίω­ση να δη­μιουρ­γή­σει μια νέα α­νά­γνω­ση σε έρ­γο τέ­τοιας έ­κτα­σης και τέ­τοιας ση­μα­σίας. Θα μπο­ρού­σε, ό­μως, να πε­ρι­γρά­ψει κά­ποια ση­μεία στον ο­ρί­ζο­ντα, προς τα ο­ποία θα μπο­ρού­σε να κα­τευ­θυν­θεί μια νέα προσ­δο­κία. Άλλω­στε, οι πα­λαιό­τε­ρες κρί­σεις για το έρ­γο του Αγγε­λό­που­λου, θε­τι­κές ή αρ­νη­τι­κές (σε σχέ­ση με τους ρυθ­μούς, την ελ­λη­νι­κό­τη­τα, την α­φή­γη­ση της ήτ­τας, την ποιη­τι­κό­τη­τα, την μπρε­χτι­κή δια­τύ­πω­ση του κι­νη­μα­το­γρά­φου κτλ) έ­χουν ει­πω­θεί τό­σες φο­ρές, ώ­στε να θυ­μί­ζουν λό­για γε­ρα­σμέ­νων συγ­γε­νών που α­να­πο­λούν τις πε­ρα­σμέ­νες ε­πο­χές με μια κου­βέρ­τα στα πό­δια και μια θερ­μο­φό­ρα κά­τω α­πό τη γλώσ­σα.
Το ε­ρώ­τη­μα που πρέ­πει να δια­τυ­πω­θεί εί­ναι: Μπο­ρεί το έρ­γο του Αγγε­λό­που­λου να μι­λή­σει για το δι­κό μας πα­ρόν; Για τη στιγ­μή αυ­τή στο μό­νι­μο ση­μείο μη­δέν που βιώ­νου­με; Μπο­ρεί έ­να έρ­γο που χαρ­το­γρα­φεί με τη συ­νέ­πεια και την α­κρί­βεια ε­νός προ­σω­πι­κού ο­ρά­μα­τος τις πε­ρα­σμέ­νες δε­κα­ε­τίες -α­πό τον με­σο­πό­λε­μο μέ­χρι την ό­χθη της κρί­σης- να έρ­θει σε ε­πα­φή με γε­νιές για τις ο­ποίες το πρό­σφα­το πα­ρελ­θόν το­πο­θε­τεί­ται στην ι­στο­ρία και ό­χι στο βίω­μα;
Ο κι­νη­μα­το­γρά­φος του Θό­δω­ρου Αγγε­λό­που­λου πε­ρι­γρά­φει μια πα­ράλ­λη­λη ι­στο­ρι­κή κα­τα­γρα­φή. Δί­πλα στους ε­κλο­γι­κούς θριάμ­βους, τις με­τα­πο­λι­τευ­τι­κές με­ταλ­λά­ξεις, τις υ­πο­σχέ­σεις ι­σχύος, ευ­μά­ρειας και ευ­δαι­μο­νίας, δί­πλα στο πρό­χει­ρο πλα­στι­κό ό­ρα­μα των πε­ρα­σμέ­νων δε­κα­ε­τιών. Το έρ­γο του Αγγε­λό­που­λου α­πο­τε­λεί μια κι­βω­τό της άλ­λης α­φή­γη­σης, έ­ναν άλ­λο χρό­νο, μιας άλ­λης ελ­λά­δας, μια ποιη­τι­κή α­γω­νία που ει­σέρ­χε­ται στα χρό­νια της κρί­σης ως α­να­στο­χα­σμός.
Για­τί οι συ­γκε­κρι­μέ­νες ται­νίες ε­ξι­στο­ρού­σαν την πλη­γή α­κό­μα και στους και­ρούς της πιο α­φό­ρη­της αι­σιο­δο­ξίας. Έχο­ντας τις ρί­ζες τους στα βά­θη του εμ­φύ­λιου χά­σμα­τος, δεν πα­νη­γύ­ρι­σαν κα­μία Αλλα­γή και κα­μία δι­καίω­ση τη δε­κα­ε­τία του ’80, μας έ­δει­ξαν μια ύ­παι­θρο ε­ρη­μω­μέ­νη και μια χώ­ρα κού­φια, αν­θρώ­πους που α­πο­φά­σι­σαν να ε­πι­στρέ­ψουν πί­σω και α­να­γνώ­ρι­σαν την ε­πι­στρο­φή σαν την πιο βα­θειά ε­ξο­ρία, νέ­ους χα­μέ­νους στο ε­πι­τα­κτι­κό Ναι της Νεό­τη­τας, α­κί­νη­τες φι­γού­ρες καρ­φι­τσω­μέ­νες στο χρό­νο, α­γάλ­μα­τα εν­σαρ­κω­μέ­να. Υπο­δέ­χτη­καν την Ισχυ­ρή Ελλά­δα πα­ρα­δί­δο­ντάς της έ­να δια­με­λι­σμέ­νο βαλ­κά­νιο σώ­μα στο Βλέμ­μα του Οδυσ­σέ­α, α­ντι­κα­τέ­στη­σαν τα σπα­σμέ­να σε­φε­ρι­κά α­γάλ­μα­τα με τα α­πο­κα­θη­λω­μέ­να α­γάλ­μα­τα των κο­μου­νι­στι­κών ο­ρα­μά­των, υ­πο­δέ­χτη­καν τους με­τα­νά­στες, δί­νο­ντάς τους το πρό­σω­πο ε­νός παι­διού και τη συ­ντρο­φιά ε­νός ε­τοι­μο­θά­να­του ποιη­τή.
Μα δεν μι­λού­με για ήτ­τα. Ίσως για τον α­να­γκαίο θρή­νο της ία­σης. Λί­γο πριν το τέ­λος, ερ­γά­τες ντυ­μέ­νοι στα κί­τρι­να α­νε­βαί­νουν τους στύ­λους για να στή­σουν μια α­νά­τα­ση. Για­τί, αν κά­τι πα­ρα­γνω­ρί­στη­κε ως στοι­χείο στις ται­νίες του Αγγε­λό­που­λου, αυ­τό εί­ναι η θέ­ση που ε­πε­φύ­λα­ξε στους νέ­ους: Στο «Το­πίο στην ο­μί­χλη», η ο­μί­χλη σπά­ει με­τά α­πό έ­να «μη φο­βά­σαι» και τα παι­διά τρέ­χουν προς έ­να γα­λά­ζιο δέ­ντρο, ο Οδυσ­σέ­ας ε­πι­στρέ­φει «με το ό­νο­μα και τα ρού­χα ε­νός άλ­λου», ε­νώ στο φι­νά­λε της Σκό­νης του χρό­νου -τε­λευ­ταίο πλά­νο της ό­λης φιλ­μι­κής του ι­στο­ρίας- ο Θό­δω­ρος Αγγε­λό­που­λος μας εμ­φα­νί­ζει τον παπ­πού και την εγ­γο­νή να τρέ­χουν χέ­ρι χέ­ρι σ’ έ­να χιο­νι­σμέ­νο Βε­ρο­λί­νο. Η συμ­φι­λίω­ση της συ­νέ­χειας, ο δε­σμός του και­νού­ριου, η προσ­δο­κία μιας ά­γνω­στης δι­καίω­σης. Ο Θό­δω­ρος Αγγε­λό­που­λος με τα μά­τια των νέων.

(στην εφημερίδα Εποχή)

(αναλυτικά πρόγραμμα και κείμενα εδώ http://theoangelopoulos.blogspot.gr/)